ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ

ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ
ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸੋਝੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੇਵਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਲ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਮਨੋਰਥ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
ਬਿਨਾਂ ਚਾਬੀ ਤੋਂ ਤਾਲਾ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਹੁਨਰ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਨਰ ਇੱਕ ਕਾਰੀਗਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਕੋਈ ਚੋਰ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਲਵਾਰ ਚਲਾਉਣੀ ਆਉਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਤਲਵਾਰ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਤਲਵਾਰ ਕੋਈ ਡਾਕੂ ਲੁੱਟ-ਖੋਹ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਇੱਕੋ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨੀਅਤ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦਾ ਪਤਾ ਅਤੇ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਡਰਾਈਵਰ ਵੀ ਭਟਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਚੱਲਣਾ ਆਉਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਣਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਤਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵੀ ਕੇਵਲ ਪੜ੍ਹਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ:

“ਕਥਨੀ ਬਦਨੀ ਪੜਿ ਪੜਿ ਭਾਰੁ ॥
ਲੇਖ ਅਸੰਖ ਅਲੇਖੁ ਅਪਾਰੁ ॥੧॥”
— ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ 412

ਭਾਵ, ਕੇਵਲ ਕਥਨੀਆਂ, ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹ-ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭਾਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਹਉਮੈ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ:
“ਪੜਿ ਪੜਿ ਗਡੀ ਲਦੀਅਹਿ ਪੜਿ ਪੜਿ ਭਰੀਅਹਿ ਸਾਥ ॥ਪੜਿ ਪੜਿ ਬੇੜੀ ਪਾਈਐ ਪੜਿ ਪੜਿ ਗਡੀਅਹਿ ਖਾਤ ॥
ਪੜੀਅਹਿ ਜੇਤੇ ਬਰਸ ਬਰਸ ਪੜੀਅਹਿ ਜੇਤੇ ਮਾਸ ॥
ਪੜੀਐ ਜੇਤੀ ਆਰਜਾ ਪੜੀਅਹਿ ਜੇਤੇ ਸਾਸ ॥
ਨਾਨਕ ਲੇਖੈ ਇਕ ਗਲ ਹੋਰੁ ਹਉਮੈ ਝਖਣਾ ਝਾਖ ॥੧॥”
— ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ 467
ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੇਧ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭੰਡਾਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹਉਮੈ ਹੀ ਵਧਦੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨਾ ਉਤਰੇ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਵਿਦਵਤਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਕ ਉੱਚਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ।
ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੰਕਤੀ ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ:
“ਕਥਨੀ ਬਦਨੀ ਨ ਪਾਈਐ ਹਉਮੈ ਵਿਚਹੁ ਜਾਇ ॥”
— ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ 33
ਭਾਵ, ਕੇਵਲ ਗੱਲਾਂ ਜਾਂ ਕਥਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮੰਜ਼ਿਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਅੰਦਰੋਂ ਹਉਮੈ ਦਾ ਜਾਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਦੂਜੀ ਗੱਲ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨੀਅਤ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਿ “ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨਾ ਗਿਆਨ ਹੈ?” ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ “ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸ ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?”
ਗਿਆਨ ਜੇ ਸੱਚ, ਗੁਣ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹਉਮੈ, ਲਾਲਚ, ਸਵਾਰਥ ਜਾਂ ਬੁਰੀ ਨੀਅਤ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸੋ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਸਲ ਕਦਰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ