ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ: ਧਾਰਮਿਕ ਅਪੀਲ, ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਿਆਸਤ?

ਸੰਪਾਦਕੀ

ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ: ਧਾਰਮਿਕ ਅਪੀਲ, ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਿਆਸਤ?

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉੱਠ ਰਹੀ ਚਿੰਤਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਮੰਚਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਜਥੇਦਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਬਾਦੀ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਪੀਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਇਸ ਅਪੀਲ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਹੈ? 
ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ ਕਰਕੇ ਦੇਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁੱਲ fertility rate ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ replacement level ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹੀ ਹੈ। NFHS 2019-21 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ Total Fertility Rate ਲਗਭਗ 1.6 ਸੀ, ਜਦਕਿ replacement level ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 2.1 ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰ ਸਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜਨਮ ਦਰ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਅਧੂਰਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੋਵੇਗਾ।
ਇਸ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਵੀ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਭਰੋਸਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਪਰਵਾਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਖੇਤੀ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਪੱਖ ਵੀ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਮਰਥਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿਆਸੀ ਪਹੁੰਚ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ 2027 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿਆਸੀ ਏਜੰਡੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੌਮ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਿੱਖਿਆ, ਆਰਥਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ, ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ ਵੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕੈਨੇਡਾ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ, ਅਮਰੀਕਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਸਿੱਖ ਹਨ; ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਨਵੀਂ ਸਿੱਖ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਰਗੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਾਤ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਕੌਮੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਹੱਲ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ

ਸਾਡਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਬਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਹ ਚਰਚਾ ਗਿਣਤੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਵੱਡੀ ਚਰਚਾ ਬਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਨੌਜਵਾਨ ਪੰਜਾਬ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਅਗਲੀ ਸਿੱਖ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਮਿਲ ਗਏ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਹੱਲ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ।