ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਕ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ?

ਸੰਪਾਦਕੀ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਕ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ?
ਲੇਖਕ: ਤਾਜੀਮਨੂਰ ਕੌਰ ,ਸੰਪਾਦਕ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਟਾਈਮਜ

ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਜੈ ਬੰਗਾ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਉਂ ਵੇਚ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੁਆ ਰਿਹਾ ਹੈ?1960 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਮਾਡਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਮਾਡਲ ਹੁਣ ਸੰਕਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ (ICAR) ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੂਗਰਭ ਜਲ ਪੱਧਰ ਹਰ ਸਾਲ ਔਸਤ 30 ਤੋਂ 100 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚੌਲ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਇਕੋ ਚੱਕਰ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਖਾਦ, ਡੀਜ਼ਲ, ਬਿਜਲੀ, ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇ ਖਰਚੇ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਖੇਤੀ ਘੱਟ ਲਾਭਕਾਰੀ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਇਦਾਦ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ ਹਨ।
ਅਜੈ ਬੰਗਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਇਥੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ “Asset Liquidation Trap” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਉਤਪਾਦਕ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੈਸਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਅਤੇ FAO ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਸੰਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੂੰਜੀ ਅਕਸਰ ਖਪਤਕਾਰੀ ਵਸਤਾਂ, ਵਾਹਨਾਂ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਰਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਥਾਈ ਆਮਦਨ ਦਾ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਥਾ (FAO) ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਮਾਡਲ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਖੇਤੀ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ 25 ਤੋਂ 60 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਯੂਰਪ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਫਲਤਾ ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਵੀ ਹੱਲ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਡੇਅਰੀ, ਬਾਗਬਾਨੀ, ਡਿਜੀਟਲ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਰਾਹ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕਈ ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਮੁੱਲ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਆਮਦਨ ਰਵਾਇਤੀ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ; ਉਹ ਘੱਟ ਆਮਦਨ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਮੌਕਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ, ਲਾਭਕਾਰੀ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਧਾਰਿਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਜੈ ਬੰਗਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਵੀ। ਚੋਣ ਸਾਡੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੇਚ ਕੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਖਰੀਦਣੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਸਲ ਦੌਲਤ SUV ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ।