ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ, ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ 1980 ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਧਾਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
 

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਿੱਜੀ ਸ਼ੋਹਰਤ, ਅਹੁਦੇ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਵਿਦਵਾਨ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬੁਲਾਰੇ, ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਨ।

ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 1947 ਨੂੰ ਓਕਾੜਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਘਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ।

1947 ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸਨ। ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਆਉਣਾ ਪਿਆ। ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਨਵੀਂ ਥਾਂ, ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ।

ਬਚਪਨ ਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਵੇਚਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਗਰੀਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕੀ।

ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨੀ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ।

ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਿਮਾਗ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸੱਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਸੀ।

ਕੇਵਲ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ, ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ
1961 ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਲ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਕਾਕਾ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਭਾਗ ਲਿਆ।

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੰਥਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਅਨਿਆਇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1963 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀ-ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਮਕੈਨਿਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਐੱਸ.ਸੀ. ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਰੁਚੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹਾਕੀ ਵੀ ਖੇਡਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਸਰਗਰਮ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ।

ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ
ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 1960, 1962 ਅਤੇ 1964 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ।

ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਰੁਚੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਧਾਰ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਲਿਖਤ, ਸੰਪਾਦਕੀ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਸੇਵਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਿਆ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। 1968-69 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸੇਵਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਹੇ। 1969 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਹੀ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਗਈ।

1970 ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਸੇਧਾਂ’ ਨਾਮਕ ਪੱਤਰਿਕਾ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੋਲੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲਿਖਤੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ।

1975-76 ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਬੈਂਕ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕੰਮ
1969 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੈਂਟਰਲ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਟੈਕਨੀਕਲ ਅਫਸਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹੋ ਗਈ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤਬਾਦਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ। ਉਹ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਫਿਲਾਸਫੀ’ ਨਾਮਕ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ, ਜੋ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਰੇਲ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਨ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਬੈਂਕ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਤਬਾਦਲੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਥਾਂ ਪੰਥਕ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਵਰਸ਼ਨ ਕਬੂਲ ਕਰਕੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸੰਗਠਨ, ਲਿਖਤ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰਿਕਾ ‘ਸਿੱਖ ਫੁਲਵਾੜੀ’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ
ਦਿੱਲੀ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ 1980 ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਚੁਣਿਆ। ਉਹ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰਿਕਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਬਣੇ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਆ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਫੈਲੀਆਂ। ਦਿੱਲੀ, ਹਰਿਆਣਾ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਕੰਮ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

ਉਹ ਸੰਸਥਾ, ਪ੍ਰਚਾਰ, ਸਾਹਿਤ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 14 ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।

ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਿਤਨੇਮ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਟਕੇ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਸੇਧ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਟਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਲੀ ਥਾਂਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਗਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਸਹੀ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕੇ। ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਉਪਰਾਲੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਲਈ ਅਟੁੱਟ ਸਮਰਪਣ
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸਨੂੰ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ, ਸਹੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸਹੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਹ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੰਗਤ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ ਹੋਰ ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬਣ ਸਕੇ। ਗੁਟਕਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਚੀਆਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ।

ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਚੀਆਂ ਵੀ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਸੰਥਿਆ ਦੀ ਸੇਧ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਸੰਚੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਸਨ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹੀ।

ਨਿੱਜੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ
1982 ਵਿੱਚ ਵੈਸਾਖੀ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁਸਤਕ ਸਟਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਲੋਕਲ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਹਾਦਸਾ ਵਾਪਰਿਆ। ਇਸ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ 10 ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਕਾਕਾ ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਪੇ ਲਈ ਇਹ ਅਸਹਿਣਯੋਗ ਦੁੱਖ ਸੀ। ਪਰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਿਖਾਈ। ਉਹ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਰੁਮਾਲ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਭ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਪੱਤਰਿਕਾ ਲਈ ਲਿਫਾਫੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ। ਐਸੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

ਇਹ ਘਟਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਸੀ।

ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੇਵਾ
ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਾਅਦਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਵੱਧ ਕੰਮ ਦੇ ਬੋਝ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਦੋ ਵਾਰ ਹੋਈ। ਲਗਾਤਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਤ ਦੋ ਵਾਰ ਟੁੱਟੀ।

ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ। ਬਿਮਾਰੀ, ਹਾਦਸੇ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਤਕਲੀਫਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ।

ਅਗੇਤੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ
2001 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਅਗੇਤੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਲੈ ਲਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਆਰਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ।

ਬਾਅਦਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ।

ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ
ਛੋਟੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ 7 ਮਈ 2021, ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਪਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਾਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ, ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸੰਪਾਦਕ, ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ।

ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਜਾਂ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਅਸਲ ਸੇਵਾ ਨਿਮਰਤਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਰੀਬੀ, ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇਖਿਆ। ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ, ‘ਸਿੱਖ ਫੁਲਵਾੜੀ’ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਡਗਮਗਾਏ ਨਹੀਂ। ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ, ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਹਾਦਸੇ, ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਔਖਾਈਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ।

ਸੰਖੇਪ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਭਾਅ, ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸੱਚਾ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਮਾਣ-ਅਪਮਾਣ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ।