ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ: ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਠੀਆਂ, ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਮਿਲੀਆਂ

1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਕਸਰ “ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ” ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਗਵਾਹੀਆਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸੱਚਾਈ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨਾਲ ਨਿਭਾਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ: ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਲਕੀਰ
20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਇਆ, ਤਦੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵੀ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਪਾਸਦਾਰੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਹੰਤ:
• ਗੋਲਕ ਦੀ ਲੁੱਟ ਕਰਦੇ
• ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਨਸ਼ੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਰੀਤਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵੱਲ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਜਥਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਧੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਮਨਾ ਰਿਆਸਤੀ ਫੌਜ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
ਕਿਹੜੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਸਨ?
ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਾਥੀ ਸਨ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ:
• ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ
• ਜਥਿਆਂ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ
• SGPC ਨੂੰ “ਬਗਾਵਤੀ” ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ
ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ
ਇੱਥੇ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ‘ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ।
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ
ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ‘ਚ ਫੈਸਲੇ ਕੀਤੇ।
ਜਦੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਤੇ ਲਾਠੀਆਂ “ਰਾਜਧਰਮ” ਬਣ ਗਈਆਂ
• ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਕਤਲੇਆਮ (1921):
130 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੱਖ ਜੋ ਸਿਰਫ ਕੀਰਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਹੰਤ ਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਮਾਰੇ।
ਸਵਾਲ: ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਨੇ ਇਹ ਕਤਲੇਆਮ ਰੋਕਿਆ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?
• ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਮੋਰਚਾ (1922):
ਨਿਹੱਥੇ ਅਕਾਲੀ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣੇ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਰਜਵਾੜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।
• ਜੈਤੋ ਮੋਰਚਾ (1923–25):
ਨਭਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਲਾਠੀਆਂ, ਗੋਲੀਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭਰੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ।
ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ “ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ” ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ:
• ਕਈ ਰਜਵਾੜੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੀਤੀ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਸਨ
• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ‘ਚ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਰਤੀ ਗਈ
• ਜੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ‘ਚ ਹੁੰਦੇ
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਇਹ ਸਿੱਖ ਅਸਮਿਤਾ, ਆਤਮਗੌਰਵ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੀ।
 

ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ / Historical References:
• Khushwant Singh — A History of the Sikhs (Vol. 2)
• Teja Singh — Gurdwara Reform Movement
• Harbans Singh (Ed.) — Encyclopedia of Sikhism
• Punjab Government Records (1920–25)
 

✍️ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ
Gurjeet Singh Azad
 

@highlight
#SikhHistory #GurdwaraReform #AkaliMovement #PatialaState #BritishRaj #ਜੈਤੋਮੋਰਚਾ #ਨਨਕਾਣਾਕਤਲੇਆਮ #ਸਿੱਖਰਿਆਸਤਾਂ #ਅਕਾਲੀਲਹਿਰ #ਪੰਜਾਬੀਇਤਿਹਾਸ