ਲਾਹੌਰ — ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਟਾਈਮਜ਼
ਰਿਪੋਰਟ: ਅਲੀ ਇਮਰਾਨ ਚੱਠਾ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਧੀਨ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਚਿੱਟੀ ਜਾਤਰੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਹਵੇਲੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਥਾਨ: ਪਿੰਡ ਚਿੱਟੀ ਜਾਤਰੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ

GPS Coordinates: 31°14’30.2”N 73°50’49.6”E

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵੇ ਸਾਂਝਾ ਪੰਜਾਬ (Jeevay Sanjha Punjab-JSP) ਦੀ ਖੋਜ ਟੀਮ ਨੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਟੀਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ. ਤਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੁਟਾਲੀਆ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਫ਼ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਦਿ ਓਹਾਇਓ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਖੋਜ ਟੀਮ ਦਾ ਮਕਸਦ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਲ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸੀ।
ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਚਿੱਟੀ ਜਾਤਰੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਰਦਾਰ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਵੀ ਨੇ ਸਾਲ 1933 ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਲੰਗਰਖਾਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
JSP ਖੋਜ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਛੋਟੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗੁੰਬਦ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਾਂਡਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਲੰਗਰਖਾਨਾ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਖੋਜ ਟੀਮ ਨੇ ਰਾਣਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਨਵਰ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਿੱਛੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਲਾਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਣਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਨਵਰ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਵੀ ਵੱਲੋਂ 1933 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰਖਾਨੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਲੰਗਰਖਾਨਾ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਲਾਵਾਰਿਸ ਅਤੇ ਖੰਡਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹੇ। ਲਗਭਗ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਵੇਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਹੁਣ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ “ਡੋਗਰਾਂ ਦੀ ਹਵੇਲੀ” ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
JSP ਦੀ ਖੋਜ ਟੀਮ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਿਤ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਨਕਾਸ਼ੀਦਾਰ ਇੱਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਬਣੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਲੰਗਰਖਾਨਾ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਬਿਬੇਕਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ 1 ਅਤੇ 2 ਅੱਸੂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲਾ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰਾਂ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ 1947 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ।
ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਢਾਹੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (PSGPC) ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਉਠਾਏ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਢਾਹੇ ਜਾਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਏ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਹੁਣ ਹਵੇਲੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਚਿੱਟੀ ਜਾਤਰੀ ਦਾ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਗੁਆਉਣ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਹੇਠ ਹਨ।
ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਠੋਸ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।