ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਦਿਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ । ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਰਿਹਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੀਵਾ! ਬਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖੁੱਡੀ ਕਲਾਂ

ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਦਿਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ ।

ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਰਿਹਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੀਵਾ!

ਲੇਖਕ-ਬਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖੁੱਡੀ ਕਲਾਂ

​ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਵਿਲੱਖਣ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।ਪਰ ਜਦੋਂ ‘ਦਿਵਾਲੀ’ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਇੱਕ ਅਲੌਕਿਕ ਤਸਵੀਰ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਹਨ੍ਹੇਰੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਘ ਘੋਲਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਦਭਾਵਨਾ ਫੈਲਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕੱਚੇ ਦੀਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰ੍ਹੋਂ ਜਾਂ ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਸੂਤੀ ਬੱਤੀ ਜਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਅ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਘਰ ਜਗਮਗਾ ਉੱਠਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸਾਦਗੀ, ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 
ਪਰ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਆਧੁਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਪ੍ਰਚਲਨ ਨੇ ਸਾਡੇ ਇਸ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਖੋਰਾ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਲਗਭਗ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਚੀਨੀ ਲੜੀਆਂ, ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਬਲਬਾਂ ਅਤੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਦੀਵਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਘਟਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਾਡੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਰਹੀ ਸਾਂਝ, ਆਰਥਿਕ ਅਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਨਮੋਲ ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ, ਦਿਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਬਨਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਯੁੱਧਿਆ ਪਰਤਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੁਆਗਤ ਲਈ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਦੀਵੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਅੰਧਕਾਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ ‘ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ‘ਤੇ ਚੰਗਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੀਵਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦੀਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਘਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਘਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਘਰ ਦੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ, ਚੁੱਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ, ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਲੇ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣਾ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਤੱਵ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੀਵੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਸਨ। ਦੀਵੇ ਦੀ ਲਾਟ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉੱਚਾ ਉੱਠਣ, ਨੇਕੀ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੂਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧਮਾਕੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਨਕਲੀ ਲੜੀਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੂਹ ਮਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

​ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤਾ

​ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅਗਨੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇਲ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਤਰਲ ਤੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਬੱਤੀ ਕਪੜੇ ਜਾਂ ਸੂਤ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੀ ਲਾਟ ਅਗਨੀ ਤੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਸਮਾਨ ਹੇਠ ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੀਵਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ। ਦੀਵਾ ਜਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਦੋਂ ਮਿੱਟੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁੜ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ, ਚੀਨੀ ਬਲਬਾਂ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਅਸਹਿ ਬੋਝ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾ ਤਾਂ ਗਲ਼ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਉਸ ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਸਾਡਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸ ਵਰਗ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸਿੱਧੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।ਉਹ ਹਨ ਸਾਡੇ ਪਰਜਾਪਤ ਭਰਾ। ਘੁਮਿਆਰ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਚੱਕਰ ‘ਤੇ ਘੁਮਾ ਕੇ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵਾਲੀ ਤੋਂ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿੱਟੀ ਪੁੱਟ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਦੀਵੇ, ਘੜੇ, ਚੌਮੁਖੀਏ ਅਤੇ ਖਿਡੌਣੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੁਟਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੀਵੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਲਈ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਦੋ ਰੋਟੀਆਂ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਵੀ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਲੌਅ ਨਾਲ ਰੁਸ਼ਨਾਉਂਦੀ ਸੀ।
ਪਰ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਲੜੀਆਂ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੌਲੀ ਪੈ ਗੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਖਰੀਦਣੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਾਗਤ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿੱਤੇ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹੀ ਹਾਲ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਕਾਰੀਗਰ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿੱਤੇ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੱਥ-ਕਲਾ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਘਾਣ ਹੈ।
​ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਦਿਵਾਲੀ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਖਦਿਆਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਚਕਾਚੌਂਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਦੀਵੇ, ਰਿਮੋਟ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਦਾ ਅੱਡਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਸਤੇ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲੜੀ ਖਰੀਦ ਲਓ ਅਤੇ ਸਾਲਾਂ-ਬੱਧੀ ਵਰਤਦੇ ਰਹੋ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਗਾਉਣ ਅਤੇ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਸਾਡੀ ਆਲਸੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਭੋਗੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਲੋਕ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਚੀਨੀ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪੈਸਾ ਬਾਹਰ ਭੇਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਰੋਟੀ ਖੋਹ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਖਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟਾਂ ‘ਤੇ ਬੋਝ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਲਾ ਸਾੜਨ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਇਹ ਦੀਵੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਖਰਾਬ ਹੋ ਕੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਹੇਠ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਗਲਦੇ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਰੀਬ ਵਰਗ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

​ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਉੱਤੇ ਮਾਰੂ ਅਸਰ

​ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਕਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਜਾਂ ਘਿਓ ਨਾਲ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਧੂੰਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਗੋਂ ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਘਿਓ ਜਾਂ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਅਤੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
 ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਆਧੁਨਿਕ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਸਲਫਰ ਡਾਇਓਕਸਾਈਡ, ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਇਓਕਸਾਈਡ ਵਰਗੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਪੱਧਰ ਖਤਰਨਾਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਟਾਕੇ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਮੋਗ ਧੁੰਦਲਾ ਧੂੰਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ, ਦਮਾ, ਫੇਫੜਿਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਆਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਕਰ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
​ਦੀਵਿਆਂ ਦਾ ਘਟਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਆਈ ਖਰਾਬੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਜਾਂ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਬੱਚੇ ਦੀਵੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ ਵਧਦਾ ਸੀ। ਘਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਰੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰਿਆ ਕੰਮ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਅੱਜ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਖਰੀਦਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਕੂਨ ਵੀ ਕਿਤੇ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਟਨ ਦਬਾ ਕੇ ਲੜੀ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜੋ ਹੱਥੀਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ, ਬੱਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੱਧਮ ਜਿਹੀ ਲੋਅ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਚਕਾਚੌਂਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਉਮੈ, ਦਿਖਾਵਾ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜ ਬਹੁਤ ਸੂਝਵਾਨ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਰੀਤ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ-ਪੱਖੀ ਸੋਚ ਲੁਕੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।​ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦਿਵਾਲੀ ‘ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਚੀਨੀ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਸੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਵਾਂਗੇ। ਜਦੋਂ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਜਗਣਗੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡਾ ਘਰ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਮਹਿਕ ਉੱਠੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਰੀਬ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਇਸ ਆਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਗਾਹਕ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬਚਾ ਸਕਾਂਗੇ।
ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਲੋਅ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਦਾ ਸਾਡਾ ਇਹ ਸਮਾਜ ਜੇਕਰ ਹੁਣ ਵੀ ਨਾ ਸੰਭਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਸਾਡਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸਾਡੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਅਸਲੀਅਤ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਵੇਗੀ। ਦਿਵਾਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨਾ ਹੈ। ਆਓ, ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ‘ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਸੜੀਏ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ, ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰੀਏ।​ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਹੀ ਸਾਡੀ ਅਸਲੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਆਓ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀਏ, ਸਥਾਨਕ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜੀਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਲੋਅ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾ ਦੇਈਏ। ਇਹੀ ਸਾਡੀ ਸੱਚੀ ਦਿਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੋਵੇਗੀ।