ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ਼: ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ

ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਛਾਪਾਂ
ਖੋਜ ਅਤੇ ਲੇਖਨ: ਅਲੀ ਇਮਰਾਨ ਚੱਠਾ
ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਟਾਈਮਜ

ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ਼ (1818 ਈ.)
 

ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਿਤ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਥਾਂ ਉਹ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਪਰੇਡ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੁਕਾਬਲਤੀ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਤੋਂ ਹਾਰ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਹੀਰੇ ਕੋਹ-ਇ-ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਹਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਹ-ਇ-ਨੂਰ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਦਾ ਇੱਥੇ ਗਰਮਜੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁਬਾਰਕ ਹਵੈਲੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਹੀਰੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਗੁਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੀਰਾ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਕੋਹ-ਇ-ਨੂਰ ਉਸ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ।
ਹੀਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਜਸ਼ਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜਸ਼ਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ਼ ਬਣਵਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਮਾਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਇਕ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਬਰਾਦਰੀ (ਪੈਵਿਲੀਅਨ) ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਕਬਰਿਆਂ ਅਤੇ ਦਰਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਸੰਗਮਰਮਰ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਪਸੰਦ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬਰਾਦਰੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਸ ਬਰਾਦਰੀ ਲਈ ਨਵਾਂ ਕੋਟ ਵਿੱਚ ਜੈਬੁਨਿਸਾ ਦੇ ਮਕਬਰੇ, ਭਾਟੀ ਗੇਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼ ਦੇ ਮਕਬਰੇ, ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦੇ ਮਕਬਰੇ, ਆਸਿਫ ਜਾਹ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਤੋਂ ਸੰਗਮਰਮਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਬਾਗ਼, ਬਰਾਦਰੀ ਅਤੇ ਫੁਹਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
ਇਸ ਬਰਾਦਰੀ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਖੰਭਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮੋਹੜੇ ਹਨ ਜੋ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਗੈਲਰੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ 14 ਮੀਟਰ ਵਰਗਾਕਾਰ ਇਮਾਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫ਼ੈਦ ਸੰਗਮਰਮਰ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਾਂ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਮਾੜੇ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਸੰਭਾਲਦਾ ਸੀ।