ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮਿਟਦੀ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ: ਨਾਰੋਵਾਲ ਦੇ 200 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਢਹਿਣ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ

ਅਲੀ ਇਮਰਾਨ ਚੱਠਾ | ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਟਾਈਮਜ਼ ਲਾਹੌਰ

ਪਾਕਿਸਤਾਨ  ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਾਰੋਵਾਲ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਦੋ ਕਰੀਬ 200 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅੱਜ ਬੇਧਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਕਾਰਨ ਖੰਡਰ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਚਰਨ ਪਏ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਅੱਜ ਟੁੱਟੇ ਗੁੰਬਦ, ਮਿਟਦੇ ਭਿੱਤੀ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦਰਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ।
ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਰਾਸਤ ਖੋਜ ਟੀਮ ਨੇ 1932 ਵਿੱਚ ਸਾਈਕਲ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾਵੀ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੱਭਿਆ।
ਇਸ ਖੋਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵੇ ਸਾਂਝਾ ਪੰਜਾਬ (JSP) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਪ੍ਰੋ. ਡਾ. ਤਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੁਟਾਲੀਆ ਨੇ ਕੀਤੀ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਲੀ
ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 12 ਮੀਲ ਦੂਰ ਪਖੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਲੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਇੱਥੇ ਪਟਵਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ 1515 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਗਮਨ ਵੇਲੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਈ ਏਕੜ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ, ਸਮਾਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਢਾਂਚੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਮੁੱਖ ਗੁੰਬਦ ਅਜੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਪਰ ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੇ ਭਿੱਤੀ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਮੋਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਫਰਸ਼ ਤੱਕ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।
ਅੱਜ ਵੀ ਲਗਭਗ 10 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਵੈਕੂਈ ਟਰੱਸਟ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਬੋਰਡ (ETPB) ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਹਿਲੀ ਸਾਹਿਬ
ਖੱਖਾ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਹਿਲੀ ਸਾਹਿਬ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਕਿਰਤਪੁਰ ਤੋਂ ਆਏ ਅਤੇ ਤਹਿਲੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਕੁਝ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਗੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗੁੰਬਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਲੰਗਰ ਘਰ, ਕੁਝ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ।
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਹਿਲੀ ਦਾ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਬੇਰੀ ਦਾ ਰੁੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਨੇੜੇ ਦਾ ਖੂਹ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 30 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਂ ਦਾ ਬਾਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਕਰੀਬ 4.5 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ।
ਤੁਰੰਤ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਅਪੀਲ
ਵਿਰਾਸਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ETPB ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (PSGPC) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਮੂਲਕ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹਨ।
ਜੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਪਖੋਕੇ ਦੇ ਭਿੱਤੀ ਚਿੱਤਰ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਮਿਟ ਜਾਣਗੀਆਂ।